Wanneer de plusmama geen plus is: narcistische dynamieken in een samengesteld gezin

Narcistische dynamieken in een samengesteld gezin zijn niet altijd meteen zichtbaar, maar kunnen een diepe impact hebben op de relatie tussen ouder en kind(eren)

Dit gaat over een andere, moeilijker te benoemen realiteit. Over situaties waarin een nieuwe partner het gezin binnenkomt, maar niet verbindt, eerder verdeelt.

Hoewel de titel verwijst naar de “plusmama”, zie ik deze dynamieken in de praktijk evengoed bij stiefvaders. Het gaat hier niet zozeer over geslacht, maar over gedrag en onderliggende patronen.

De dynamieken die hier beschreven worden, zie ik vooral terug bij gezinnen met oudere kinderen, tieners of jongvolwassenen. In die fase zijn relaties vaak al complexer: kinderen zoeken hun eigen weg, maar hebben tegelijk nog nood aan erkenning, veiligheid en verbinding.

Wanneer er in die context een nieuwe partner verschijnt, kan dat iets in beweging zetten wat niet altijd meteen zichtbaar is aan de buitenkant.

Subtiele spanningen, verschuivende loyaliteiten en een gevoel van onbehagen dat moeilijk te benoemen is.

In mijn praktijk zie ik hoe deze dynamieken zich kunnen ontwikkelen wanneer er sprake is van narcistische trekken. Niet zozeer in wat er openlijk gebeurt, maar net in wat zich onder de oppervlakte afspeelt.

Strategie en dynamiek

In sommige situaties ontstaat er een dynamiek die van buitenaf moeilijk te begrijpen is.

De nieuwe partner lijkt in eerste instantie precies te brengen wat er ontbreekt:
begrip, nabijheid, steun… en vaak ook een sterke fysieke aantrekkingskracht.

Voor een man die uit een scheiding komt of een verlies heeft meegemaakt, kan dit bijzonder verbindend aanvoelen. Het geeft het gevoel eindelijk gezien en begrepen te worden.

In die beginfase lijkt alles te kloppen.

Maar wat ik in de praktijk zie, is dat deze verbinding soms niet gebaseerd is op wederkerigheid, maar eerder op inspelen op kwetsbaarheid.

De nieuwe partner wordt een soort vertrouwenspersoon, iemand die zich onmisbaar maakt in het leven van de vader. De relatie verdiept zich snel, en voor hij het goed en wel beseft, is er een sterke afhankelijkheid ontstaan, emotioneel én relationeel.

Twee gezichten

Wat aanvankelijk warm en betrokken lijkt, kan gaandeweg veranderen. Niet altijd zichtbaar voor de buitenwereld, en vaak ook niet meteen voor de vader zelf.

Er ontstaat een verschil in gedrag:

• naar de partner toe: zorgzaam, verleidelijk, begripvol
• naar de kinderen toe: afstandelijk, kritisch of moeilijk voorspelbaar

Kinderen voelen dit feilloos aan. Zeker wanneer ze al door een scheiding zijn gegaan, zitten ze vaak in een kwetsbare positie. Loyaliteiten staan onder druk, emoties lopen hoog op, en de komst van een nieuwe partner kan dit versterken.

Wanneer hun signalen niet gezien of erkend worden, ontstaat er verwarring. En soms ook een diep gevoel van onveiligheid.

De positie van de vader

Wat deze dynamiek complex maakt, is dat de vader vaak oprecht gelooft in de relatie.

Hij ervaart steun, verbinding en rust en kan daardoor moeilijk plaatsen wat zijn kinderen voelen of benoemen.

Niet zelden ontstaat er een blinde vlek:
wat de partner laat zien in de relatie met hem, strookt niet met wat de kinderen ervaren.

Voor kinderen kan dat bijzonder pijnlijk zijn. Elke keer dat hun gevoel niet erkend wordt, groeit de afstand. Niet alleen tot de stiefmoeder, maar ook tot hun eigen ouder.

Impact op kinderen

Kinderen in deze situatie zoeken vaak zelf manieren om hiermee om te gaan:

• ze trekken zich terug
• zoeken steun bij broers/zussen of vrienden
• vermijden het thuis zijn
• of gaan — wanneer mogelijk — bij de andere ouder wonen

In sommige gevallen verlaten jongeren vroeg het ouderlijk huis, omdat het emotioneel niet meer veilig voelt. In sommige gevallen kan deze dynamiek zelf evolueren naar vormen van ouderverstoting. Niet elke vorm van afstand of verwijdering ontstaat op dezelfde manier.

In dit artikel over de drie types verstotende ouders ga ik hier dieper op in.

Wat blijft, is vaak een diep gevoel van:

• niet gezien worden
• loyaliteitsconflict
• en verlies van verbinding met hun ouder

Op latere leeftijd vertaalt zich dat regelmatig in gevoelens van verraad, verdriet en rouw om wat er ontbrak. Maar de impact stopt daar niet altijd.

In sommige gezinnen komt er later nog een extra laag bij, die zelden openlijk besproken wordt.

Erfenis en onzichtbare spanningen

In sommige gezinnen speelt er nog een extra laag die zelden openlijk besproken wordt: geld, bezit en erfenis.

Zeker wanneer één van de ouders hertrouwt, kunnen er onderliggende spanningen ontstaan rond wie wat “krijgt” of wie waar recht op heeft.

Voor kinderen gaat dit zelden alleen over materiële zaken. Wat eronder ligt, is vaak veel fundamenteler:

• Heb ik nog een plek in het leven van mijn ouder?
• Word ik nog gezien als kind, of ben ik vervangen?
• Wordt er rekening gehouden met mij?

Wanneer beslissingen genomen worden zonder transparantie, of wanneer kinderen het gevoel krijgen dat de nieuwe partner een grote invloed heeft op deze keuzes, kan dat het wantrouwen verdiepen.

In combinatie met een al kwetsbare dynamiek kan dit leiden tot conflicten die ver escaleren, soms zelfs tot een breuk binnen de familie.

Een patroon dat zich kan herhalen

In bepaalde gevallen zien we dat dit soort dynamieken zich herhalen in opeenvolgende relaties.

Niet omdat elke situatie identiek is, maar omdat onderliggende patronen blijven bestaan zolang ze niet herkend of doorbroken worden.

In sommige gevallen kan ook codependentie een rol spelen, waarbij de behoefte aan verbinding zwaarder doorweegt dan het bewaken van gezonde grenzen.

Belangrijke nuance

Het is belangrijk om te benadrukken dat dit geen diagnose is, maar een beschrijving van patronen die in de praktijk voorkomen.

Niet elke moeilijke relatie met een stiefouder wijst op narcisme.
Maar wanneer bepaalde gedragingen zich herhalen en een duidelijke impact hebben op het welzijn van kinderen, is het wél belangrijk om daar aandacht aan te geven.